Okrycia wierzchnie Rzeszowiaków

Okrycia wierzchnie Rzeszowiaków

Kiedy zimowy wiatr niósł po polach przenikliwy chłód, mieszkańcy okolic Rzeszowa sięgali po różne rodzaje okryć, które miały chronić przed mrozem, wilgocią i śniegiem. W zależności od zamożności, okazji i pory roku wybierano inne elementy garderoby — od prostych płóciennych płaszczy po bogato zdobione żupany i szuby.

W chłodne dni mężczyźni zakładali płótniankę — czasem nawet dwie naraz. Zimą pod płótniankę wkładano krótki kożuszek, kożuszankę, gunię lub zniszczony kożuch. Na większe uroczystości noszono żupan z czarnego lub granatowego sukna, podszyty czerwonym suknem. Wyłogi i mankiety zdobiono niebieską frędzlą. Pod koniec XIX wieku żupan zaczął przechodzić do mody kobiecej, a mężczyźni zakładali go już tylko od święta. W jego miejsce pojawiła się sukmana, szyta z grubego, brązowego sukna i dekorowana barwnymi sznurkami, kocasiami srokatymi oraz chwostami. Skromniejszą odmianą sukmanowego kroju była gunia. Znano również burnus — ciemny płaszcz z kołnierzem i pelerynką. Zimowym okryciem pozostawał kożuch, a ubożsi nosili kożuszankę, czyli płótniankę podszytą baranim futrem.

Płótnianka była okryciem wierzchnim noszonym także przez kobiety. Ramiona i głowę okrywano chustami płóciennymi lub wełnianymi. W chłodniejszych porach roku kobiety zakładały żupan z niebieskiego sukna, lamowany czerwonym i podszyty białym. Zdobiono go niebieską jedwabną przędzą, sznurkiem, kocasiami i pągwicami. Zimą noszono szubę, a kobiety biedniejsze — kożuch lub kożuszankę. Rolę okrycia wierzchniego pełnił również rańtuch, zarzucany na ramiona i opadający aż na uda. Pod koniec XIX wieku pojawiły się zaodziewki, plecówki i dębówki — fabryczne, wełniane chusty noszone na ramionach, wzorzyste lub drukowane we wstęgowe motywy roślinne, często zakończone frędzlą.

Na przestrzeni lat te okrycia nie tylko chroniły przed zimnem, ale też opowiadały o statusie, tradycji i lokalnym poczuciu estetyki. Dziś stanowią cenne świadectwo codzienności Rzeszowiaków, pokazując, jak praktyczność splatała się z dekoracyjnością w stroju mieszkańców regionu.

płótnianka – płócienne okrycie wierzchnie sięgające kolan, o długim rękawie, w pasie i plecach obcisłe, niżej szerokie, o niedużym stojącym kołnierzyku, zapinane na piersiach na zakliczkę i drewniany kołeczek lub za pomocą dwóch haftek.

kożuszanka – zimowe okrycie wierzchnie w formie płóciennego płaszcza, podbitego baranim futrem.

gunia – męskie okrycie wierzchnie, szyte z sukna, o kroju takim samym jak sukmana, zdobiona jedynie brązowym sznurkiem wzdłuż brzegów, zapinana na pętelki.

żupan – sukienne okrycie wierzchnie z kołnierzykiem stójką i mankietami, zapinane w pasie na haftki,  o plecach prostych, poszerzony u dołu poprzez wstawienie trapezowatych klinów; często zdobiony frędzlą, pągwicami i bortą.

kocasie srokate – wielokolorowe pomponiki z krótko ściętej włóczki wełnianej, służące do zdobienia stroju.

chwosty – pęczek nitek wełnianych jednej długości służących do zdobienia stroju.

pągwice – odlewane, ozdobne guzy do żupana, zrobione ze srebra lub imitującego go stopu; o kształcie wiśni lub gruszki, zdobione filigranem, lub kamieniem półszlachetnym (albo jego imitacją).

szuba – wierzchnie okrycie zimowe, futro z owczych skór pokryte suknem szafirowego koloru, krojem zbliżona do żupana, lecz posiadająca po sześć  fałd z każdej strony, o kołnierzu i wyłogach rękawów obszytych czarnym futrem, zapinana na trzy mosiężne haftki.

rańtuch – prostokątny płat tkaniny płóciennej, o wymiarach ok. 240×90 cm, często bogato zdobiony haftem, zarzucany na głowę, ramiona lub plecy (zależnie od regionu) przez kobiety zamężne; oba jego końce opadały na ramiona i boki, sięgając niemal kolan.

Bibliografia:

Kotula Franciszek:
1951, Strój rzeszowski, [w:] Atlas Polskich Strojów Ludowych cz. V, z. 13, Lublin;

Piskorz-Branekowa Elżbieta:
2006 , Polskie stroje ludowe, cz. 1, Warszawa;

Judyta Sos:
2010, Ubiory ludowe w Rzeszowskiem (płyta CD), Rzeszów.