Stanisław Wyżykowski – lutnik z Haczowa

Stanisław Wyżykowski

17 lipca 2026 roku, w wieku 99 lat, odszedł Stanisław Wyżykowski – najstarszy muzyk, skrzypek, lutnik i konstruktor instrumentów, a zarazem niezwykły świadek historii muzycznej regionu krośnieńskiego. Jego śmierć jest wielką stratą dla świata kultury ludowej, tradycyjnego rzemiosła i wszystkich, którzy mieli okazję poznać jego pasję, wiedzę oraz głębokie przywiązanie do muzyki i dziedzictwa regionu. Pozostawił po sobie nie tylko wykonane własnoręcznie instrumenty i bogaty dorobek artystyczny, lecz także bezcenną pamięć o dawnych muzykantach, tradycjach i zwyczajach muzycznych przekazywanych przez pokolenia.

Poniższy tekst powstał na podstawie wywiadu przeprowadzonego ze Stanisławem Wyżykowskim 11 maja 2012 roku. Jego niezwykłą osobowość, pasję twórczą oraz dorobek artystyczny dokumentuje również film zrealizowany w 2012 roku w reżyserii Pawła Steczkowskiego pt. „Lirnik z Haczowa” https://www.youtube.com/watch?v=sWHcAHiIfD4

Zapraszamy do poznania historii człowieka, który przez całe życie pielęgnował muzykę, przywracał pamięć o dawnych instrumentach i stał się jednym z najważniejszych depozytariuszy tradycji muzycznych Podkarpacia.

Stanisław Wyżykowski – lutnik z Haczowa

Stanisław Wyżykowski (1927–2026), urodzony w Haczowie, był skrzypkiem, lutnikiem, konstruktorem instrumentów oraz jednym z najwybitniejszych strażników i popularyzatorów tradycji muzycznych regionu krośnieńskiego. Pochodził z wielopokoleniowej rodziny muzyków i rzemieślników. Jego dziadek, ojciec oraz stryjowie grali na wielu instrumentach, a ojciec – stolarz z zawodu – wykonywał również cymbały i przekazywał dzieciom umiejętności związane z różnymi rzemiosłami.

Muzyką zainteresował się już we wczesnym dzieciństwie. Obserwując próby muzyków odbywające się w rodzinnym domu, samodzielnie nauczył się strojenia skrzypiec i pierwszych melodii. Później rozwijał swoje umiejętności w szkole muzycznej w Krośnie, gdzie zdobył podstawy wykształcenia muzycznego, które stały się fundamentem jego późniejszej działalności artystycznej i lutniczej.

Z czasem najważniejszym obszarem działalności Wyżykowskiego stało się budownictwo dawnych instrumentów muzycznych. Umiejętności lutnicze zdobywał przede wszystkim samodzielnie, wykorzystując doświadczenie stolarskie wyniesione z domu rodzinnego oraz własne obserwacje. Istotnym impulsem do zainteresowania historycznym instrumentarium był zakup w 1946 roku książki Instrumenty świata, dzięki której poznał konstrukcję wielu zapomnianych instrumentów, m.in. liry korbowej (organistrum), psalterionu i violi da gamba. Na podstawie ilustracji i opisów odtwarzał ich budowę, prowadząc własne eksperymenty konstrukcyjne.

Szczególne miejsce w jego dorobku zajmuje lira korbowa, której poświęcił wiele lat pracy badawczej i praktycznej. Wykonał liczne egzemplarze lir o różnej konstrukcji, w tym klasyczne liry korbowe, średniowieczne organistrum oraz monumentalną lirę basową o długości około 180 cm, wzorowaną na instrumentach znanych z Hiszpanii z X–XI wieku. Konstruował również własne rozwiązania techniczne, umożliwiające zarówno tradycyjną grę z wykorzystaniem korby i klawiatury, jak i wykonywanie melodii za pomocą suwaka.

Wyżykowski podkreślał, że odtwarzanie dawnych instrumentów wymaga nie tylko umiejętności stolarskich, ale również gruntownej wiedzy muzycznej. Szczególną wagę przywiązywał do właściwego doboru materiału. Za najlepsze drewno do budowy skrzypiec i lir uznawał wieloletni jawor rosnący na ubogich glebach, natomiast na płytę rezonansową wykorzystywał gęsto słoisty świerk, który – jego zdaniem – zapewnia najlepsze właściwości akustyczne.

Poza lirami wykonywał również wiele innych historycznych instrumentów, m.in. psalteriony, viole da gamba, surdynki oraz autorską wersję skrzypiec-laski. Instrument ten skonstruował niezależnie od wcześniejszych XIX-wiecznych wzorów, wprowadzając szereg własnych rozwiązań poprawiających jego funkcjonalność i ergonomię.

Znaczną część działalności poświęcił także renowacji zabytkowych instrumentów smyczkowych. W jego pracowni odnawiano m.in. skrzypce wzorowane na instrumentach Jacoba Stainera, a z jego usług korzystali muzycy z różnych regionów Polski oraz ze Słowacji. Instrumenty wykonane przez Wyżykowskiego trafiły do odbiorców w wielu krajach Europy, Australii, Nowej Zelandii i Stanach Zjednoczonych. Wykonane przez niego liry korbowe wykorzystano również podczas realizacji filmu Ogniem i mieczem.

Istotnym elementem jego działalności była również edukacja. Dzięki wsparciu Towarzystwa Muzyki Folkloru oraz Ministerstwa Kultury prowadził kursy budowy dawnych instrumentów muzycznych, opracowując program nauczania obejmujący zarówno zagadnienia lutnicze, jak i podstawy teorii muzyki. Uważał, że konstruktor instrumentów powinien rozumieć zasady stroju, akustyki i praktyki wykonawczej.

Równolegle przez całe życie pozostawał aktywnym muzykiem. Występował jako skrzypek i śpiewak, współpracując z licznymi kapelami ludowymi, orkiestrami oraz zespołami regionalnymi, a przez wiele lat związany był również z Orkiestrą Dętą Krośnieńskich Hut Szkła. Nawet po utracie trzech palców lewej ręki skonstruował specjalne nakładki umożliwiające dalszą grę na skrzypcach.

Dorobek Stanisława Wyżykowskiego stanowi wyjątkowy przykład połączenia tradycji muzycznej, wiedzy lutniczej i twórczej innowacyjności. Szczególne znaczenie ma jego wkład w zachowanie i popularyzację dawnych instrumentów muzycznych, zwłaszcza liry korbowej, która stała się znakiem rozpoznawczym jego działalności artystycznej i badawczej.

Stanisław Wyżykowski, 2014 r., fot. Joanna Sadecka- Kurnik

Zdjęcie wykonane podczas badań terenowych „Kolberg 2014- Promesa” prowadzonych przez Muzeum Etnograficzne im. F. Kotuli w Rzeszowie.