Drzeworyt płazowski

Drzeworyt płazowski to ogólna nazwa kolekcji matryc drzeworytniczych pochodzących z Płazowa w powiecie lubaczowskim. Kolekcja obejmuje 13 tabliczek drzeworytniczych, z których część jest rytowana dwustronnie, co daje łącznie 22 matryce z przedstawieniami. Na drzeworytach ukazano przede wszystkim sceny ze Starego i Nowego Testamentu, przedstawienia Maryi i Jezusa oraz wizerunki świętych Kościoła rzymskokatolickiego i greckokatolickiego. Wśród nich znajdują się między innymi święci Piotr i Paweł, Mikołaj, Antoni, Jerzy i Kazimierz, a także święte męczennice Katarzyna
i Barbara. Kolekcję uzupełnia jeden wzór roślinny, określany jako kołtryna.

Drzeworyt płazowski wiązany jest przede wszystkim z rodziną Kostrzyckich z Płazowa. Maciej Kostrzycki*, pochodzący z miejscowości Złomy**, przybył do Płazowa, gdzie ożenił się z Ludwiką z domu Misztalską i osiadł w jej domu rodzinnym. Nie posiadał ziemi, dlatego musiał szukać zajęć poza rolnictwem. Został kościelnym i grabarzem, zajmował się również bednarstwem. Jednym z jego bardziej dochodowych zajęć było odbijanie obrazków świętych z matryc drzeworytniczych. W rozprowadzaniu odbitek pomagała mu żona, która sprzedawała je podczas odpustów i jarmarków. Po śmierci Macieja warsztat przejął jego syn, również Maciej Kostrzycki. Kontynuował on odbijanie obrazków z matryc pozostawionych przez ojca.

Autorzy drzeworytów pochodzących z Płazowa pozostają nieznani. Współcześnie nie dysponujemy dowodami potwierdzającymi, że Kostrzyccy byli autorami któregokolwiek z klocków drzeworytniczych. Tylko jedna z matryc została sygnowana inicjałami „K.M.”, jednak styl tych liter wyraźnie różni się od pozostałych napisów znajdujących się na matrycy, co może sugerować, że sygnatura została dodana w późniejszym czasie.

Hipotezę o istnieniu wielu autorów drzeworytów płazowskich może potwierdzać znaczne zróżnicowanie poszczególnych przedstawień pod względem charakteru linii cięcia, precyzji wykonania detali oraz ogólnego poziomu artystycznego. Prawdopodobnie matryce powstawały również w różnym czasie. Niektóre z nich charakteryzują się bowiem prostotą i archaicznym sposobem opracowania, podczas gdy inne wykazują większy kunszt artystyczny i bardziej wyrafinowaną technikę wykonania.

Szczęśliwym zbiegiem okoliczności drzeworytami płazowskimi zainteresowała się kolekcjonerka Maria Dembowska, która w 1891 roku nabyła nieużywane już w Płazowie matryce i włączyła je do swojej kolekcji w Zakopanem. W 1899 roku, po śmierci Macieja Kostrzyckiego (syna), pozyskała również pozostałe klocki. Około 1900 roku Stanisław Witkiewicz, który także mieszkał w Zakopanem, wykonał z nich odbitki, a następnie rozesłał je do etnografów oraz redakcji pism zajmujących się kulturą i sztuką, aby zainteresować ich tą formą twórczości ludowej. Po śmierci Marii Dembowskiej kolekcja została rozproszona, w swoim posiadaniu matryce miał m. in. Józef Mehoffer. Drzeworyt płazowski stanowi pierwszą tak dużą grupę klocków drzeworytniczych pochodzących z jednego warsztatu, o ustalonej proweniencji, która została dostrzeżona i doceniona poza środowiskiem chłopskim. Dzięki staraniom krakowskiego środowiska kulturalnego, po kilku latach wszystkie matryce pochodzące z Płazowa trafiły do zbiorów Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie, stając się jednymi z najcenniejszych obiektów w jego zbiorach.

*W księdze parafialnej z Płazowa, zapisany jest jako Mathaus, a w języku łacińskim, w którym pisana jest księga, imię to  odczytywać można jako Maciej lub Mateusz. W literaturze dotyczącej drzeworytu płazowskiego pojawiają się obie wersje.

**Kiedyś część Łówczy, dziś samodzielna wieś Huta- Złomy.