Unikatowe PORZELLO w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Rzeszowie

W 2025 r. Muzeum Etnograficzne im. F. Kotuli w Rzeszowie pozyskało unikatowy serwis kawowy pochodzący z serii PORZELLO produkowanej w warsztacie garncarskim w Gozdnicy w latach 1922-23. Oprócz naszego Muzeum podobny serwis można podziwiać jedynie w Muzeum Ceramiki w Bolesławcu.

Garncarstwo na terenie Dolnego Śląska ma długowieczną historię sięgającą średniowiecza. Sprzyjało temu bogactwo surowców takich jak złoża wysokiej jakości gliny oraz dostęp do leśnego drzewa.

Jednym z najstarszych ośrodków ceramicznych na tym terenie jest Bolesławiec, gdzie już w XIV w. odnotowano funkcjonowanie tego rzemiosła. W XVI w. ośrodek zaczął zyskiwać na popularności dzięki rozwojowi handlu międzynarodowego, a w XVIII w. nastąpił jego dynamiczny rozwój, skutkujący powstawaniem licznych warsztatów i manufaktur.

Trend ten rozprzestrzenił się na cały region bolesławiecki, na którym leży również Gozdnica. W 1841 r. powstała tam Gozdnicka Manufaktura Porcelany („Freiwaldauer Porzellan Manufaktur”) założona przez pierwszego gozdnickiego przemysłowca Jana Gotfryda Herknera, który był już właścicielem utworzonej przez siebie w 1836 r. garncarni oraz cegielni (1837 r.). Gozdnicka Manufaktura Porcelany była historycznie szóstym tego typu zakładem na terenie Śląska[1].

W pierwszym okresie swojej działalności manufaktura często zmieniała właścicieli. W 1882 r. Hugo Schmidt zakupił bankrutującą fabrykę, którą będzie prowadził wraz  z synem, również Hugo Schmidtem, aż do roku 1923. Wtedy to najprawdopodobniej ze względu na trudności ze sprzedażą po zakończeniu I wojny światowej oraz początki inflacji, Hugo Schmidta sprzedaje przedsiębiorstwo firmie Bing – Glas und Keramik (Szkło i Ceramika) z Norymbergii (Bawaria).

Zanim jednak to nastąpiło od lat 80-tych XIX w. przedsiębiorstwo sukcesywnie się rozwijało. Fabryka była rozbudowywana, posiadała swoja malarnię i drukarnię oraz zatrudniała coraz więcej ludzi do pracy (kobiety stanowiły ok. 40 % załogi).  W 1899 r. Hugo Schmidt kupił upadłą garncarnię od Bruno Richtera. Od tej pory garncarnia działała równolegle z manufakturą porcelany i została zamknięta dopiero w 1923 r. po tym jak nowym nabywcą przedsiębiorstwa została firma Bing – Glas und Keramik.

Garncarnia głównie produkowała i eksportowała żaroodporne naczynia kuchenne: białe i brązowe. Jednak w latach 1922-23 , jak się później okazało u schyłku swojej działalności, wprowadziła do swojego asortymentu PORZELLO. Była to seria naczyń kamionkowych powstałych z mieszanki gliny gozdnickiej  z dodatkiem kaolinu. Naczynia były grubościenne zbliżone do wyrobów fajansowych. Pokrywała je kolorowa glazura z zastosowaniem wzoru bolesławieckiego „Pawie Oko” („Pfauenauge”)- kropek zielonych lub brązowych otoczonych kobaltowym[2] pierścieniem, nanoszonych stempelkami.

Historia serwisu kawowego, który trafił do zbiorów naszego Muzeum jest bardzo ciekawa. Oryginalnie najprawdopodobniej używany był w siedzibie Gumińskich znajdującej się w Zalesiu (obecnie dzielnica Rzeszowa), z którego został uratowany przez mieszkankę wsi po wkroczeniu wojsk rosyjskich i zagarnięciu przez nie dworu. Ale pewnie nigdy nie dowiemy się jak serwis pierwotnie trafił w ręce Gumińskich, gdyż po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, prowadzona wojna celna spowodowała brak eksportu ceramicznych wyrobów z Gozdnicy na tereny Polski. Najprawdopodobniej więc serwis został zakupiony podczas jakiegoś wyjazdu jako pamiątka.

[1] Gozdnicka Manufaktura Porcelany [w:] GOZDNICA MIASTO CERAMIKÓW, Mirosław Marciniak

[2] Nazwa kobalty wywodzi się od złośliwego skrzata Kobolda, pochodzącego z niemieckiego folkloru. Dawni niemieccy górnicy uważali, że koboldy ukradkiem zamieniają srebro na uważane wtedy za bezużyteczne: nikiel, kobalt, wolfram. Okazało się jednak, że rozdrobniony, utleniony kobalt po zmieszaniu z woda lub szkliwem świetnie sprawdza się jako farba, którą można nanosić na wyroby garncarskie.

MZ

Bibliografia:

Gozdnicka Manufaktura Porcelany [w:] GOZDNICA MIASTO CERAMIKÓW, Mirosław Marciniak

Kronika Gozdnicka, Mirosław Marciniak, Kraków 2023

Zakup dofinansowano z budżetu Województwa Podkarpackiego.